بلاغت سياسي
بلاغت سياسي چيست؟
اساساً بلاغت به معني «هنر سخن گفتن و تأثير در ديگران و برانگيختن مخاطبان به يك اقدام»، امری است که با سياست مُدُن همزاد است. در يونان باستان و پس از آن در حكومت روم فن خطابة سياسي و دادگاهي (rhetoric) لازمة آموزشهاي سياسي براي دولتيان بود.
ميدان سياست، پوياترين و مؤثرترين عرصههاي تعامل اجتماعي است. دولتهاي بزرگ و مبتني بر پشتوانة مردمي از يونان باستان به اين سو هميشه در پي آن بودهاند تا براي اين ميدان پر التهاب و مؤثر، مردان پرنفوذ، كارآمد و توانمندي بپرورانند. از روزگار باستان بويژه در تمدن يونان فن سخنوري از مهمترين هنرهايي به شمار ميرفت كه مردان سياست بايد بدان آراسته ميشدند. بلاغت يوناني و لاتيني بر خلاف بلاغت عربي، روي در عرصة سخنوري سياسي و گفتار اجتماعي داشت در حاليكه بلاغت عربي نوشتار محور شد.
بافت سياسي بيش از هر چيز بر گردة كلام سوار است و در يك كلام، سياستمدار بودن به معني سخنوري و ورزيدگي در چالشهاي زباني است. سياستمدار بايد يك زبانآور ورزیده و يك سخنور آگاه و نافذ الكلام باشد كه پژواك سخنش دلها را رام یا ناآرام كند و در جهت منافع جمعي برانگيزاند. كلام مقتدرانه، به سياستمدار قدرت تسلط بر فضاي سياسي و انگيزش تودهها و مهارتِ مهار جريانهاي اجتماعي و سياسي را ميدهد.
ارسطو بيست و دو قرن پيش از ما كتاب فن خطابه (رتوريك) را براي همين منظور نوشت. جامعة ما سالها و شايد قرنهاست كه موضوع بلاغت سياسي را بر تاق فراموشي نهاده است. اين روزها گرچه كتابها و مقالات بسيار در موضوعات « ارتباط كلامي»، و « زبان سياست » از زبانهاي خارجي به فارسي برگردانده ميشود، اما اين امر مهم نه در نهادهاي آموزشي و پژوهشي چندان مورد عنايت قرار ميگيرد و نه در ميدانهاي پر التهاب سياست.
امروزه هم اهميت پرورش نيروهاي سياسي به اندازهاي است كه در دانشگاههاي كشورهاي ابرقدرت جهان، «بلاغت سياسي» (political rhetoric) با عنوان يك رشتة تحصيلي پر طرفدار داير است و تا مقاطع عالي آموزشي و پژوهشي دانشجو مي پذيرد. در اين رشتة تحصيلي مواد درسي به گونهاي طراحي شده است كه فارغ التحصيلان از توانايي تجزية و تحليل گفتمانهاي سياسي برخوردار شوند. جوانان در اين دپارتمانها مهارتهاي بلاغي را با پشتوانة علمي براي حضور در عرصههاي سياست، نقد سياسي، هنري و فرهنگي، رهبري و مديريت بر رسانهها فرا ميگيرند و در قلمرو زبان سياسي و گفتمانهاي ديپلماتيك به روشها و ديدگاههاي آكادميك مجهز ميشوند
برخي از موضوعات مطرح در رشتة بلاغت سياسي از اين قرار است:
بلاغت سياسي و مسألة جمهوريت، سخنوري و فرهنگ عمومي، سخنوري و فرهنگ بصري، دمكراسي مشروط در گفتمان بلاغي، هويت و اختلاف، ائتلاف و انشعاب در گفتمان سياسي، بلاغت در شيوههاي اعتراض، بلاغت سكوت سياسي؛ بلاغت، ايدئولوژي و سلطة مشروع، شگردهاي تبليغات انتخاباتي، نقدهاي بلاغي نظريههاي جنگ، بلاغت سياسي و نقد هرمنوتيك، سخنوري سياسي و خلاقيت فرهنگي، قضاوت سخنوري و قضاوت سياسي - اجتماعي،رسانهشناسي و ژانرهاي رسانهاي، رسانه، سياست و علم زيباشناسي كلام و ...
بحثها و پژوهشهاي نظري و عملي بر اساس معيارهاي زبانشناسي و بلاغت، صورت ميگيرد. بحث از اين كه ماهيت زبان سياسي چيست؟ نظريههاي عمومي زبان سياسي كدامند؟ چرا زبان سياسي را تحليل ميكنيم؟ قصة مرگ و مير واژهها در زبان سياست چگونه است؟ بلاغت مترقي و بلاغت محافظه كار چيست؟ نوار قرمز در زبان سياست را چگونه بايد تعيين كرد و مهارت حركت در درون اين نوار قرمز چگونه است؟
اين روزها ما شاهد يكنواختي و خمودی زبان در گفتمان سياسي فارسي هستيم. اگر از محدودةسياستمداران پا بيرون گذاريم زبان سياسي در ميان عامة مردم آن انگيزندگي لازم را ندارد مگر در مواقع خاصی كه بر مسائل ملي تكيه ميشود.