در متن نوشتار و گفتار هر گوينده‌اي نگرش شخصی و ذهنیت هستي‌شناختی، ارزشها، تلقي‌ها، باورها، احساسات و پيشداوريهای زمانة وی، بطور خودآگاه يا ناخودآگاه نمودار می‌شود. شكلهاي كنش و واكنش كلامي با ويژگيهاي يك وضعيت اجتماعي و فکری مشخص پيوند تنگاتنگي دارد.

 زبان در سطوح متفاوت، حامل ايدئولوژي است،  هم به ايدئولوژي شكل مي‌دهد و هم از آن شكل مي‌پذيرد. ايدئولوژي نه تنها «چه گفتن» ما را تحت كنترل خود دارد بلكه «چگونه گفتن» را نيز سازمان‌دهي مي‌كند. هر دوره و هر گروه اجتماعي و ايدئولوژيك سياهه‌اي خاص از شكلهاي سخن  دارد.  در یک کلام زبان صورت مادي و تجسم يافتة محتواي ايدئولوژيها و آغشته به آنهاست.

ایدئولوژی در سطوح مختلف سبک و کلام (نظامهای آوایی، واژگانی، نحوی و بلاغی) نمود می‌یابد. ساختارها و رخدادهاي کلامي، اساساً ماهيتي گفتماني و ايدئولوژيك دارند و بطور غير مستقيم ساختارهاي سياسي و اقتصادي ، مناسبات بازار،  روابط جنسي، مناسبات دولت و نهادهاي اجتماعي مانند آموزش و پرورش و... را در خود جاي مي‌دهند (فركلاف، 1379: 96).

این که ایدئولوژی چگونه در سبک سخن نمود پیدا می‌کند و چگونه باید مواضع ایدئولوژیک را در متن ردگیری کرد از پرسشهای اصلی سبک‌شناس و تحلیل‌گر گفتمان است. موضوعاتی همچون بازتاب ایدئولوژی در ساختارهای زبان، نسبت فردیت هنری و ایدئولوژی، ایدئولوژی در متن ادبی ، تاریخمندی و جاودانگی متن ایدئولوژیک از جمله مسائل مطرح در این مقاله است.

مقاله منتشره در شماره جدید نقد آگاه. ۱۳۸۸

دوست بزرگوارم ساغر لب پریده یادداشتی بر  مطلب راجع به قیصر در بارة  حافظ و قاسم انوار نوشته اند که جهت ایضاح مطلب توضیحاتی خدمتشان عرض می کنم.

نخست یادداشت ایشان:

در گزارش ايسنا از سخنراني جناب عالي در مورد بيت جنجالي حافظ خواندم كه: «بر خلاف اقوال مشهور که در تذکره‌ها از جمله تذکره دولت شاه آمده است، قاسم انوار چندان به حافظ نظر نداشته است و بيش‌تر از آن‌كه از حافظ تقليد كند، از مولوي تقليد مي‌كند و برخلاف آن‌چه گفته شده، وي از معارضان حافظ بوده است و با تعريضي كه به حافظ مي‌زند، گمان نمي‌رود كه او هميشه شعر حافظ مي‌خوانده است.»

با بررسيهايي كه من روي شعر قاسم انوار و بهرمندي او از شعر حافظ انجام داده ام به نظرم مي رسد كه اقوال تذكره ها صحيح است و انوار توجه ويژه اي به حافظ دارد كه شرح آن در اينجا ممكن نيست؛ اما براي نمونه تركيب "صوفي سرخوش" را كه حافظ در بيت:

صوفي سرخوش از اين دست كه كج كرد كلاه            به دو جام دگر آشفته شود دستارش
براي نخستين بار در تاريخ شعر فارسي بكار برده است، پس از حافظ فقط يك بار و آن هم از سوي قاسم انوار بكار رفته است:

هله اي صوفي سرخوش توبه از زاهد سركش       نرود جز ره صورت نبرد ره به معاني

عرض بنده

قاسم انوار (د. 837 ق) شاعر صوفی‌پیشه بنا به نقل دولتشاه سمرقندی از نخستین خوانندگان جدی و معتقد حافظ بوده و دیوان حافظ را پیش وی پیوسته می‌خوانده‌اند (دولتشاه، چاپ کلاله خاور، 1338: 227).  همچنین از قاسم انوار نقل است که «هیچ دیوانی به از دیوان حافظ نیست» حتی منابع قرن از ارادت تام و تمام قاسم به حافظ سخن می‌گویند و بیتی از وی نقل کرده‌اند که:

به آب زر بنویسند شعر حافظ را               که معنی همه قرآن حق کلام وی است

(کازرونی، سلم السموات، 1386‌ :‌ 245)

اما این بیت در دیوان چاپی قاسم انوار و در 13 نسخه های خطی که یکی از همکارانم در اختیار دارد نیامده اما بعید نیست که اشارة‌ دولتشاه (892 ق) و کازرونی (نگارش 1014 ق) به ‌قرآنی بودن معانی شعر حافظ را از یکی از ابیات قاسم در غزلی که به اقتفای سروده حافظ استنباط کرده باشند:

مگو که معنی قرآن حبیب از که گرفت       زبان او عجم آمد روان او عربیست

(دیوان قاسم انوار،1337: 80).

اما ظاهراً این بیت اشاره به پیامبر و دریافت معانی قرآن است و ربطی به حافظ ندارد هر چند قاسم قالب شعر حافظ را انتخاب کرده است. با شما موافقم که قاسم انوار از حافظ تأثیر پذیرفته مثل اغلب شاعران قرن نهم . اما تأثیرپذیری وی  قابل مقایسه با شاعران هم عصرش مثل ابن حسام خوسفی، منصور حافظ شیرازی، سیبک نیشابوری، علی شیر نوایی و جامی نیست. قاسم در تعریضی به بیت معروف «پیر ما گفت خطا ....» گفته است:

چون خلاص دو جهان از نظر سلطان است         ورد جانم همه یا سید و یا مولاناست
آفرینش به طریقی که نهادند نکوست           نظر هر که خطا دید هم از عین خطاست

(دیوان قاسم انوار، ص 35):

با توجه به تعریض قاسم به حافظ در ابیات فوق و ابیات دیگری در دیوانش، قبول گفتة ‌دولتشاه در بارة ‌ارادت قاسم به شعر حافظ دشوار می‌نماید.  گمان نمی‌رود که قاسم انوار چنان ارادتی که نوشته‌اند به حافظ  داشته است زیرا در همین دو بیت فوق هم منتقد «نظریة خطای صنع» بوده و هم خود را مرید «سید» و «مولانا» معرفی کرده است (قاسم،‌ دیوان، 35) بیشتر غزلهایش هم تقلید از مولانا است تا حافظ. شاید در دورة غلبه اندیشه های نقشبندیه و نعمت اللهیه داستان ارادت قاسم به حافظ را برای درامان ماندن حافظ از تنگ‌نظریهای فرق تصوف اختراع کرده باشند. القصه قرائت قاسم از شعر حافظ با شاعران آن دوره در هرات خیلی همخوان نیست.

سه صدا، سه رنگ، سه سبک

سبک شناسی شعر قیصر امین‌پور

در این مقاله حیات شعری قیصر امین پور، شاعر معاصر فارسی ( متوفی 1386) در سه دورة با عنوان سه سبک فعال، منفعل و انعکاسی از هم متمایز شده است. این تقسیم‌بندی بر اساس تمایزهای زبانی (در قلمرو واژگان و نحو) بلاغی (در تصویرها و صناعات) و اندیشه شکل گرفته است. حیات شعری شاعر، در سه دروة حماسی (فعال)،‌ رمانتیک غمگنانه (منفعل) و تقدیرگرایی درونگرا (انعکاسی) در سه رنگ سرخ، خاکستری و بی‌رنگ تبیین شده است. نتیجه آن که قیصر امین‌پور از لحاظ بیان حساسیت‌هایش در مواجهه با جهان و جامعه شاعری صادق است و «روح زمان» به روشنی در شعرش بازتاب یافته است. شعرش گزارش راستین مناسبات شاعر با هستی و جامعه و تغییرات و تحولات ایدئولوژیک است.

منتشر شده در مجلة ادب پژوهی. دانشگاه گیلان. شمارة ۵. پاییز ۱۳۸۷.

ساخت‌شكني بلاغي

نقش صناعات بلاغي در شکست و واسازی متن

چکیده

اثر ادبی تأویل‌پذیر و چندمعناست. این ویژگی تا حدود زیادی مولود زبان مجازی و صناعات بیانی متن است. این مقاله مي‌كوشد تا نقش زبان مجازی و صناعات ادبي را در شکستن ساختار عادی زبان، تعلیق معنای قطعی، و واسازی متن ادبي بررسي كند. برای این منظور صناعات معنوی را بر اساس نقشی که در ابهام‌آفرینی و فاصله‌گذاری میان متن ادبی و زبان قراردادی ایفا می‌کنند از مجاز مرسل تا پارادوکس رده‌بندی می‌کند. پس از بحث دربارة نقش هر یک از آنها در تکثر معانی و ابهام متن، به این نتیجه می‌رسد که ماندگاری و پویایی متن در تاریخ، مرهون ابهام و تأویل‌پذیری حاصل از مجازها و صناعات بلاغی آن است. زبان مجازی، ذاتاً ساخت‌شكن است؛ زیرا نخست با تغییر گونة ‌بیان، معنای متفاوتی را پیشنهاد می‌کند و در مرحلة دوم امکان قطعیت معنای پیشنهادی را رد می‌کند. و آن معنای قطعی را انکار می‌نماید. بنا بر این متن ادبي، در جریان خوانش‌های مختلف از طریق پنهان‌سازی و تعلیق معنا، پيوسته در كار ‌شكستن ساختار خويش و بازسازی آن است و از رهگذر همین تفاوت و تعلیق، قابلیت گفتگو با تاریخ و نسلهای مختلف را پیدا می‌کند.

کلید واژه :زبان مجازی، صناعات بلاغی، ساخت‌شکنی، ابهام

چاپ شده در فصلنامه نقد ادبیُ شماره ۳. پاییز ۱۳۸۸

از دو معنایی تا چندلایگی معنا

ابهام در نظريه‌هاي ادبي جديد، بر خلاف ديدگاههای قدما نكوهيده نيست، بلكه ارزش محسوب مي‌شود. اين مقاله با بررسی پیشینة ‌تاریخی بحث از ابهام در بلاغت قدیم و دیدگاههای امروزی نشان می‌دهد که ذوق زيبايي‌شناسي در گذر زمان، به ابهام و چندمعنایی متمایل‌ شده است. از قرن بیستم به بعد منتقدان و نظریه‌پردازن ادبی ابهام را جوهر ذاتي متن ادبي می‌دانند. مقاله با طرح بحث ارزش ابهام ادبي، ميان «دشواره» و «ابهام هنری» (چندمعنايي) فرق مي‌گذارد و در پی اثبات این نکته است که تفاوت ادبیات با زبان در رویکرد به ابهام و نقش و کارکرد آن به روشنی مشخص می‌شود. هدف اصلی مقاله تأکید بر این اصل است كه ابهام، جوهرة‌ ادبيات است و ‌ارزش هنري و راز ماندگاري آثار جاودانه بسته به میزان ابهام نهفته در آنهاست. اگر ابهام را از متنهاي ادبي اصيل حذف كنيم، گوهر ادبي آن را كنار گذاشته‌ايم. ابهام با شركت دادن خواننده در آفرينش معنا، نوعي تعامل ميان خواننده و متن ايجاد مي‌كند. از آنجا كه خوانندگان را در طول تاريخ به واكنش وا مي‌دارد، امکان گفتگوی نسلهاي مختلف با متن پيوسته فراهم می‌آید.

كليد واژه‌ها: ابهام، دشواره، چندمعنايي، ادبیات

چاپ شده در آخرین شمارة مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تربیت معلم.

اصل مقاله را در دنبالة این نوشته بخوانید.

1 : ارزش ادبي ابهام از دو معنايي تا چندلايگي معنا
فتوحي محمود مجله دانشکده ادبيات و علوم انساني(تربيت معلم) پاييز 1387; 16(62 (زبان و ادبيات فارسي 8)):17-36. كليد واژه: ابهام، دشواره، چندمعنايي، ادبيات
	مراجع 0      استنادها 0

---

	2 : تاثير زبان فارسي در زبان صرب و كروآتي
	فتوحي محمود نامه فرهنگستان زمستان 1385; 8(4 (32)):87-106. كليد واژه:
	مراجع 1      استنادها 0

---

	3 : تاريخ ادبي و بحران در استنباط معناي معاصر
	فتوحي محمود نامه فرهنگستان زمستان 1386; 9(4 (پياپي 36)):11-33. كليد واژه:
	مراجع 2      استنادها 0

---

	4 : تحليل تصوير دريا در مثنوي
	فتوحي محمود پژوهشنامه علوم انساني پاييز 1380; -(31):1-24. كليد واژه:
	مراجع 0      استنادها 0

---

	6 : تصوير خيال
	فتوحي محمود نشريه دانشکده ادبيات و علوم انساني(تبريز) زمستان 1381; 45(185):103-133. كليد واژه:
	مراجع 0      استنادها 1

---

	7 : تصوير رمانتيك مباني نظري، ماهيت و كاركرد
	فتوحي محمود پژوهشهاي ادبي پاييز و زمستان 1384; 3(10-9):151-180. كليد واژه:
	مراجع 0      استنادها 0

---

	8 : تعريف ادبيات
	فتوحي محمود مجله دانشکده ادبيات و علوم انساني(تربيت معلم) بهار 1380; 9(32 (ضميمه)):171-196. كليد واژه:
	مراجع 0      استنادها 1

---

	9 : تمثيل، ماهيت، اقسام،‌ كاركرد
	فتوحي محمود مجله دانشکده ادبيات و علوم انساني(تربيت معلم) زمستان 1383، بهار و تابستان 1384; 13-12(49-47):141-178. كليد واژه:
	مراجع 0      استنادها 1

---

	10 : مطالعه لغوي عوامل شخصيت در زبان فارسي
	‏فراهاني محمدنقي , فرزاد ولي اله , فتوحي محمود مجله روانشناسي تابستان 1383; 8(2 (پياپي 30)):183-204. كليد واژه: عوامل شخصيت، رويكرد لغوي، زبان فارسي، طبقه بندي
	مراجع 0      استنادها 2

---

	11 : نگاهي انتقادي به مباني نظري و روشهاي بلاغت سنتي
	فتوحي محمود ادب پژوهي پاييز 1386; 1(3):9-37. كليد واژه: بلاغت سنتي، مباني نظري، مباني روش شناختي، نقد ادبي
	مراجع 0      استنادها 0

---

	12 : نمادگرايي در شعر عرفاني
	فتوحي محمود مجله تخصصي زبان و ادبيات دانشكده ادبيات و علوم انساني مشهد (دانشکده ادبيات و علوم انساني(مشهد)) تابستان1383; 37(2 (پي در پي 145)):1-22. كليد واژه:
	مراجع 0      استنادها 0

---

	13 : نوآوري نيما در فرم دروني شعر فارسي
	فتوحي محمود , علي نژاد مريم پژوهشهاي ادبي زمستان 1386; 5(18):103-116. كليد واژه:
	مراجع 0      استنادها 0

	14 : ويژگي هاي تصوير سوررئاليستي
	فتوحي محمود مجله تخصصي زبان و ادبيات دانشكده ادبيات و علوم انساني مشهد (دانشکده ادبيات و علوم انساني(مشهد)) بهار 1385; 39(1 (پي در پي 152)):1-23. كليد واژه:
	مراجع 0      استنادها 0

مقاله‌های نقد ادبی

1387: تحلیل انتقادی گفتمان در زندگینامه‌های مولوی. مجلة پژوهشي دانشكدة ادبيات دانشگاه مشهد. زیرچاپ

1386: نماد ارگانيك نيما، مجلة پژوهشهاي ادبي، دانشگاه تربيت مدرس. 1386..

1384: تمثيل رؤياي تشرف، بررسي تطبيقي سيرالعباد سنايي و سلوك زائر جان بان ين. همايش نكوداشت حكيم سنايي،‌تهران دانشگاه تربيت معلم و شوراي گسترش زبان و ادبيات فارسي -  (چاپ در مجموعة‌ شوريده‌يي در غزنه، تهران: سخن 1385)

1383 : رماني در جدال با مسألة زباني (نقد رمان عادت مي كنيم) ماهنامة ادبيات و فلسفه، سال هشتم (ش 87-88)

1383 : رمانتيسم اسلاوي و بازسازي هويت ملي. ماهنامة ادبيات و فلسفة . ارديبهشت 1383 - شماره 79

1381 : تأثير نقد يوناني بر نقد ادبي عرب. ماهنامة ادبيات و فلسفة تهران: ش 65-66 22.

1377 : هزاره دوم شعر فارسي (نقد مجموعه شعر هزاره دوم آهوي كوهي شفيعي كدكني) ماهنامةادبيات و فلسفه، سال 2، ش. 17، اسفند 1377.

1376 : شكل و ساخت در شعر شفيعي كدكني، در مجموعة مقالات سفرنامة باران، به كوشش حبيب الله عباسي، تهران: نشر روزگار.

1375 : شكل‌گيري رئاليسم ايراني، كنفرانس بين المللي جايگاه زبان و ادبيات فارسي در بنگلادش، 6-7 خرداد 1375 26-27 مي 2006. دانشگاه داكا، بنگلادش.

1373 : نگاهي در آينه‌هاي ناگهان، نقد مجموعه شعر قيصر امين پور، روزنامة همشهري.3 مهر،‌ ص 10

1372 : ابن خلدون و نقد ادبي، كيهان فرهنگي. مهر 1372 - شماره 102 (ص20 تا 23)

مقاله‌های سبک شناسی

1387: مختارنامة‌ عطار و سبك شخصي. مجلة شهروند. 29 فروردين.

1379 : سبك و ايده در آثار شريعتي، همايش بازشناسي انديشه هاي شريعتي، ايران، مشهد. (چاپ در مجموعه مقالات ج 2)

1378 : دوست دارد يار اين آشفتگي (نقد كتاب سبك شناسي شعر فارسي از رودكي تا شاملو)، ماهنامةادبيات و فلسفه، ش 19 سال2 ارديبهشت 1378

مقاله‌های بلاغت (نظریه و نقد)

1386: نگاهي انتقادي به مباني نظري بلاغت سنتي. مجلة ادب پژوهی. دانشگاه گیلان. سال اول ( ش 3) . پاییز 1386.

1386: عبدالقاهر جرجاني. دانشنامة ‌ادب فارسي، به سرپرستی اسماعیل سعادت. فرهنگستان زبان و ادب فارسي. ج 2

1386: خيال (تصوير) . دانشنامة ‌ادب فارسي، به سرپرستی اسماعیل سعادت. فرهنگستان زبان و ادب فارسي. ج 2

1386: تمثيل. دانشنامة ‌ادب فارسي، به سرپرستی اسماعیل سعادت. فرهنگستان زبان و ادب فارسي. ج 2

1385 : ويژگيهاي تصوير سوررئاليستي، مجلة پژوهشي دانشكدة ادبيات دانشگاه مشهد. سال سی و نهم ( ش.152). بهار.

1385 : تصوير رمانتيك، مجلة پژوهشهاي ادبي، دانشگاه تربيت مدرس.

1384 : تمثيل، ماهيت و كاركرد، مجله دانشكده ادبيات دانشگاه تربيت معلم، سال داوزدهم، ش.47-49

1384 : تصوير كلاسيك، فصلنامة هنر، شماره 64، تابستان 1384

1384 : بوطيقاي سوررئاليستي مولوي، مجلة مطالعات و تحقيقات ادبي دانشگاه تربيت معلم، سال دوم، (ش. 5-6). بهار و تابستان.

1383 : نمادگرايي در شعر عرفاني، مجلة پژوهشي دانشكدة ادبيات دانشگاه مشهد. سال سی و هفتم. ش 145. تابستان.

1383 : عاطفه، نگرش، تصوير؛ مجلة مطالعات و تحقيقات ادبي دانشگاه تربيت معلم، سال اول. (ش. 1و2).  بهار و تابستان

1382 : فلسفه بلاغت، (معرفي و نقد كتاب ريچاردز) ماهنامة ادبيات و فلسفه، سال 2، ش 5، ش. 74

1381 : تصوير خيال، مجله دانشكده ادبيات دانشگاه تبريز، سال 45، ش 185.

1380 : تحليل تصوير دريا در مثنوي، مجله دانشكده ادبيات دانشگاه شهيد بهشتي، ش 31.

1380 : بلاغت سياسي، روزنامة نوروز، 26 ارديبهشت.

1379 : دايرة المعارف بلاغت و نگارش، نقد و معرفي. ماهنامةادبيات و فلسفه سال 4، آبان 1379، ش 37،

1378 : نقش اديبان شبه قاره در رشد بلاغت فارسي، سمينار روابط فرهنگي ايران و هند، دانشگاه بمبئي. اسفند 1378. (چاپ در مجموعه مقالات)

نظریة‌ادبی، تاریخ ادبیات

1387: تا ريخ ادبي و مفهوم ‌معاصر. نامة‌ فرهنگستان، زمستان 1386.

1386: تذکره‌نویسی. دانشنامة ‌ادب فارسي، به سرپرستی اسماعیل سعادت. فرهنگستان زبان و ادب فارسي. ج 2

1386: تذکرة نصرآبادی. دانشنامة ‌ادب فارسي، به سرپرستی اسماعیل سعادت. فرهنگستان زبان و ادب فارسي. ج 2

1386: تذکرة ریاض العارفین. دانشنامة ‌ادب فارسي، به سرپرستی اسماعیل سعادت. فرهنگستان زبان و ادب فارسي. ج 2

 1386: تذکرة ریاض الشعرا. دانشنامة ‌ادب فارسي، به سرپرستی اسماعیل سعادت. فرهنگستان زبان و ادب فارسي. ج 2

1386: تذکرة المعاصرین حزین لاهیجی. دانشنامة ‌ادب فارسي، به سرپرستی اسماعیل سعادت. فرهنگستان زبان و ادب فارسي. ج 2

 1386: تحفة سامي. دانشنامة ‌ادب فارسي، به سرپرستی اسماعیل سعادت. فرهنگستان زبان و ادب فارسي. ج 2

1383 : زبان صرب و كرواسي و ادبيات جهاني ، ماهنامة ادبيات و فلسفة تهران: سال هفتم. ش84. ، مهر.

1381 : شعر ايران در قرن بيستم فصلنامة نور زبان صربي، بلگراد، زمستان. 1381.

1381 : حاشيه‌نشيني كشور شاعران، ماهنامة ادبيات و فلسفه، سال 6، ش 1،

1381 : بررسي انتقادی تاريخ ادبيات نگاري در ايران، ماهنامةادبيات و فلسفه، ش 68

1380 : تعريف ادبيات، مجله دانشكده ادبيات دانشگاه تربيت معلم، سال 9، ش 32.

1380 : ادبيات داستاني و دانشگاه، ماهنامة ادبيات و فلسفه، سال 5، ش 49،

1379 : معماگويي و فقدان اسطوره‌گرايي در شعر صفوي، ماهنامة ادبيات و فلسفه، سال 3، ش32، خرداد 14-17

1379 : جامعه گرايي و جامعه گريزي در ادبيات ايران، همايش بررسي علل و عوامل تقدم مصالح جمعي بر مصالح فردي،. ادارة كل فرهنگ و ارشاد اسلامي تهران. (چاپ در مجموعه مقالات)

1376 : جريان رمانتيسم بعد از كودتاي 28 مرداد، مجلة دانشگاه انقلاب، ش 108 و 109،

1376 : جامعة ادبي عصر صفوي، مجله دانشكده ادبيات دانشگاه تربيت معلم، سال 4 و 5 .